1. Không gian văn hóa và đời sống cộng đồng

Không gian văn hóa của xã Thượng Trạch gắn liền với rừng núi, sông suối và hệ thống bản làng truyền thống. Cách tổ chức cư trú theo bản phản ánh rõ mối quan hệ cộng đồng bền chặt, trong đó già làng, người có uy tín giữ vai trò quan trọng trong việc gìn giữ phong tục, tập quán, điều hòa quan hệ xã hội và truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ.

Sinh hoạt cộng đồng là nền tảng của đời sống văn hóa xã Thượng Trạch. Các hoạt động chung của bản làng không chỉ mang ý nghĩa sinh hoạt thường ngày mà còn là môi trường lưu giữ, trao truyền các chuẩn mực đạo đức, lối sống và bản sắc văn hóa của đồng bào.

Bà con múa hát với các nhạc cụ truyền thống

2. Phong tục, tập quán và tín ngưỡng dân gian

Phong tục, tập quán của đồng bào dân tộc  Bru – Vân Kiều, dân tộc Chứt tại xã Thượng Trạch gắn chặt với chu kỳ đời người, quá trình lao động sản xuất và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Các nghi lễ truyền thống thể hiện quan niệm sống hài hòa với tự nhiên, tôn trọng cộng đồng và đề cao giá trị nhân văn.

Tín ngưỡng dân gian giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của đồng bào. Các yếu tố tín ngưỡng được lồng ghép trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần định hướng hành vi, giáo dục đạo đức và củng cố sự gắn kết trong cộng đồng dân cư.

Nghệ thuật dân gian là thành tố tiêu biểu trong văn hóa xã Thượng Trạch, thể hiện qua các làn điệu dân ca, nhạc cụ truyền thống và các hoạt động văn nghệ mang tính cộng đồng. Những giá trị này phản ánh đời sống lao động, tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, bản làng và được lưu truyền chủ yếu thông qua hình thức truyền khẩu. Lễ hội Đập trống là lễ hội truyền thống tiêu biểu, độc đáo của đồng bào Ma Coong thuộc dân tộc Bru – Vân Kiều. Lễ hội được tổ chức hằng năm vào dịp rằm tháng Giêng âm lịch, mang đậm giá trị tín ngưỡng, văn hóa và sinh hoạt cộng đồng của đồng bào vùng biên giới Trường Sơn. Theo quan niệm truyền thống, tiếng trống trong lễ hội là âm thanh linh thiêng, biểu tượng cho sức mạnh cộng đồng, có ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng yên vui, con người khỏe mạnh. Lễ hội là dịp để Nhân dân trong các bản làng gặp gỡ, giao lưu, củng cố tinh thần đoàn kết và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ. Lễ hội Đập trống gồm 2 phần: Phần Lễ do già làng hoặc người có uy tín chủ trì, thực hiện các nghi thức truyền thống nhằm cầu chúc một năm mới bình an, thuận lợi. Sau phần Lễ là Phần Hội diễn ra sôi nổi, tiếng trống vang lên mạnh mẽ, dồn dập, nam nữ, già trẻ cùng hòa mình vào nhịp trống, ca hát, nhảy múa trong không khí đoàn kết, gắn bó.

Lễ hội Đập trống của đồng bào Ma Coong

3. Văn hóa gắn với truyền thống cách mạng và bảo vệ biên giới

Một nét đặc trưng nổi bật trong văn hóa xã Thượng Trạch là sự gắn kết chặt chẽ giữa đời sống văn hóa với truyền thống cách mạng và nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biên giới. Trong các cuộc kháng chiến, đồng bào các dân tộc nơi đây đã phát huy tinh thần đoàn kết, nghĩa tình, trở thành chỗ dựa vững chắc cho cách mạng.

Mối quan hệ gắn bó quân – dân, đặc biệt với Bộ đội Biên phòng, đã trở thành một giá trị văn hóa đặc thù, được duy trì và phát huy trong thời bình thông qua các hoạt động phối hợp bảo vệ biên giới, xây dựng bản làng, phát triển kinh tế – xã hội và giữ gìn an ninh trật tự.

4. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong giai đoạn hiện nay

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống xã Thượng Trạch được xác định là nhiệm vụ quan trọng, gắn với xây dựng đời sống văn hóa cơ sở và phát triển bền vững. Chính quyền địa phương phối hợp với các Sở, ngành, đơn vị có liên quan triển khai các hoạt động bảo tồn phù hợp, khuyến khích cộng đồng chủ động tham gia gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Việc phát huy giá trị văn hóa được định hướng gắn với giáo dục truyền thống, xây dựng nếp sống văn minh, nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân và góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

5. Kết luận

Văn hóa xã Thượng Trạch là tổng hòa các giá trị vật chất và tinh thần được hình thành, bồi đắp qua nhiều thế hệ. Những giá trị đó không chỉ là nền tảng tinh thần của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn xã, mà còn là nguồn lực quan trọng góp phần vào sự phát triển ổn định, bền vững của Thượng Trạch trong giai đoạn mới.

Tiến Thành

UBND xã Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị